«‌برد شیر» نماد مردان دلیر ،بزرگ و پهلوان ایل بختیاری

 در دل سرزمین کهن خوزستان، شهری به نام ایذه آرمیده است که آثار تاریخی و فرهنگی آن بازگوکننده‌ هویت اصیل قوم بختیاری است یکی از چشمگیرترین جلوه‌های فرهنگی این منطقه، شیرهای سنگی‌اند که مردم محلی آن‌ها را «‌برد شیر» می‌نامند.

«‌برد شیر» در میان بختیاری‌ها، نماد مردان جنگاور و دلیر است؛ در گذشته هنگامی که یکی از پهلوانان یا بزرگان ایل از دنیا می‌رفت، خانواده‌اش با صرف هزینه و زحمت فراوان، سنگ‌تراشان خبره را فرامی‌خواندند تا مجسمه‌ای به شکل شیر را برای آرامگاه او بسازند. تراشیدن شیر افتخاری برای خانواده متوفی بود و نشانه‌ای از جایگاه اجتماعی، رشادت و نام‌آوری او در ایل به شمار می‌رفت.

این مجسمه‌ها نه‌تنها تندیس‌هایی از سنگ‌اند، بلکه یادمان‌هایی از شجاعت، غیرت و منش پهلوانی مردمان ایل بختیاری به شمار می‌آیند.

به گفته فعالان میراث فرهنگی، این مجسمه‌ها معمولا از سنگ‌های مقاوم کوه‌های اطراف تراشیده می‌شدند؛ سنگ‌هایی که در برابر فرسایش زمان و باد و باران ایستادگی می‌کردند. با این حال، گذر سال‌ها و بی‌توجهی‌های اخیر سبب شده است بسیاری از این آثار در معرض آسیب و نابودی قرار گیرند؛ برخی از شیرها امروز نیمه‌فرو ریخته‌اند و برخی دیگر به دلیل جابه‌جایی یا حفاری غیرمجاز به‌کلی ناپدید شده‌اند.

در هنر شیرسنگی، هر جزء از پیکره معنا دارد. چشم‌های تیز و نگران شیر، نشانه بیداری و غیرت بختیاری است، پنجه‌های استوارش مقاومت و ایستادگی را می‌رسانند و دندان‌هایی که گاه در دهان باز شیری تراشیده می‌شوند، نماد خشم مرد در برابر دشمن و ظلم است.

حتی شمشیری که گاه در پنجه شیر تراشیده می‌شود، اشاره به تیغ عدالت و دفاع از شرف ایل دارد.

از دیدگاه مردم‌شناسی، شیرهای سنگی تنها یک عنصر تزیینی یا یادبود نیستند، بلکه بخشی از نظام فکری و آیینی ایل به شمار می‌روند، آن‌ها بیانگر رابطه میان زندگی و مرگ در فرهنگ بختیاری‌اند؛ زندگی در نبرد و افتخار و مرگ در آرامش و احترام؛ به همین دلیل، آرامگاه‌هایی که با این مجسمه‌ها زینت یافته‌اند، اغلب محل زیارت و احترام اهالی منطقه هستند.

با ورود دوران جدید و کم‌رنگ شدن رسوم سنتی، ساخت شیرهای سنگی به‌تدریج کاهش یافت، شاید اکنون تعداد محدودی سنگ‌تراش سنتی در ایذه و اطراف آن باقی مانده باشد که هنوز این هنر را می‌شناسند، اما نبود حمایت مالی، بی‌توجهی دستگاه‌های مربوطه و نبود بازار فروش باعث شده این هنر اصیل کم‌کم رو به فراموشی برود.

افزون بر فرسایش طبیعی ناشی از باران‌های اسیدی و تغییرات دمایی، عامل انسانی نیز نقش مهمی در آسیب به شیرهای سنگی دارد. حفاران غیرمجاز با گمان یافتن اشیای قیمتی زیر این مجسمه‌ها، بسیاری از آرامگاه‌ها را ویران کرده‌اند. برخی دیگر نیز به دست قاچاقچیان آثار تاریخی افتاده و از کشور خارج شده‌اند؛ موضوعی که نشان از نبود نظارت کافی دارد.

دوستداران میراث فرهنگی معتقدند یکی از مشکل‌های عمده، مرمت غیراصولی این برد شیرهاست، در سال‌های گذشته تلاش‌هایی برای ترمیم برخی شیرها صورت گرفته، اما استفاده از مصالح نامناسب و نبود متخصص باعث شده این مرمت‌ها خود به عامل فرسایش جدید تبدیل شوند.

کارشناسان میراث فرهنگی پیشنهاد کرده‌اند برای حفظ این آثار، بانکی اطلاعاتی دقیق از موقعیت جغرافیایی، جنس سنگ، وضعیت فعلی و تاریخچه هر شیر تهیه شود. همچنین ایجاد موزه تخصصی شیرهای سنگی در ایذه می‌تواند هم گردشگری فرهنگی را رونق دهد و هم موجب آگاهی مردم از اهمیت حفاظت از این نماد شود.

در کنار اقدامات دولتی، آگاهی عمومی نیز مهم است. مردم محلی نقش اساسی در پاسداشت این میراث دارند. آنان می‌توانند با اطلاع‌رسانی درباره فعالیت‌های غیرقانونی، جلوگیری از تخریب و تشویق نسل جوان به شناخت هویت خود، سهم بزرگی در حفظ این نمادهای فرهنگی ایفا کنند.

شیرهای سنگی نه‌فقط سنگ‌هایی خاموش، بلکه راویان ساکت تاریخ‌اند؛ هر ترک بر پیکر آن‌ها یادگار سال‌ها باد و باران و بی‌مهری انسان است، اما هنوز هم استوار ایستاده‌اند تا از گذشته‌ای پرافتخار سخن بگویند. نسل امروز وظیفه دارد این میراث را با احترام حفظ کند تا آیندگان هم بتوانند عظمت و هویت خود را در چشمان سنگی آن شیرها بازشناسند.

در نهایت می‌توان گفت شیرهای سنگی ایذه، آیینه روح پهلوانی و غیرت مردمان ایل بختیاری‌اند؛ هنری مردمی و پرمعنا که در معرض نابودی است، اما هنوز فرصت نجات آن باقی است.

با برنامه‌ریزی دقیق و مشارکت مردم و نهادهای فرهنگی، می‌توان امید داشت که این شیرها همچنان در دامنه‌های سبز زاگرس بایستند و داستان افتخار را برای قرن‌های دیگر بازگو کنند.

ایذه شهری در شمال‌شرقی استان خوزستان و در دامنه‌های رشته‌کوه زاگرس است که به‌عنوان یکی از کانون‌های مهم تاریخی و فرهنگی ایران شناخته می‌شود. این شهر در منطقه‌ای کوهستانی و خوش‌منظره قرار دارد و به دلیل وجود آثار باستانی ارزشمند از دوران ایلامی تا دوره‌های اسلامی، از جمله محوطه‌های تاریخی کول‌فرح و اشکفت سلمان، جایگاه ویژه‌ای در میراث فرهنگی کشور دارد.

ایذه همچنین یکی از مناطق اصلی سکونت ایل بختیاری است و به‌دلیل طبیعت بکر، فرهنگ غنی عشایری و پیشینه تاریخی خود، همواره مورد توجه پژوهشگران و گردشگران بوده است.